دهکبندی درآمدی به زبان ساده| خانوارها چگونه طبقهبندی میشوند؟
رویداد۲۴| دهکبندی درآمدی مفهومی است که این سالها بیشتر از گذشته وارد ادبیات اقتصادی و حتی گفتوگوهای روزمره شده است؛ مفهومی که مستقیماً با یارانه، معیشت و سطح رفاه خانوارها گره خورده. وقتی صحبت از دهک اول تا دهم میشود، در واقع درباره جایگاه اقتصادی خانوادهها در مقایسه با یکدیگر حرف میزنیم. این تقسیمبندی به سیاستگذاران کمک میکند بدانند منابع حمایتی باید به کدام گروهها اختصاص پیدا کند و شکاف درآمدی در جامعه چه ابعادی دارد.
دهکبندی درآمدی چیست و چرا انجام میشود؟
دهکبندی یعنی تقسیم کل خانوارهای کشور به ۱۰ گروه مساوی بر اساس میزان درآمد و هزینه سالانه. هر دهک نماینده ۱۰ درصد از جمعیت است؛ دهک اول کمدرآمدترین و دهک دهم پردرآمدترین بخش جامعه را در بر میگیرد. این روش به دولت و نهادهای تصمیمگیر اجازه میدهد تصویر روشنتری از وضعیت اقتصادی مردم داشته باشند و سیاستهایی مثل پرداخت یارانه، کمکهای معیشتی یا مالیاتستانی را هدفمندتر اجرا کنند.
نقش مرکز آمار در تعیین دهکها
مرجع اصلی تعیین دهکهای درآمدی در ایران، مرکز آمار است. این نهاد هر سال با اجرای طرح «بودجه خانوار» اطلاعات دقیقی از درآمد، هزینه، نوع مسکن، شغل سرپرست خانوار، تعداد افراد شاغل و الگوی مصرف خانوارها جمعآوری میکند. سپس بر اساس مجموع این دادهها، خانوادهها را در دهکهای مختلف قرار میدهد. بررسی این آمارها فقط به عدد درآمد محدود نمیشود و کیفیت زندگی، سطح مصرف و حتی نوع کالاهای خوراکی و غیرخوراکی را هم در بر میگیرد.
دهکهای پایین؛ زندگی با حداقلها
دهکهای اول، دوم و سوم را میتوان آسیبپذیرترین بخش جامعه دانست. خانوارهای دهک اول با درآمدی بسیار محدود، بخش عمده پول خود را صرف خوراک و مسکن میکنند و سهم هزینههای جانبی مانند پوشاک، آموزش یا تفریح در سبد آنها ناچیز است. در دهک دوم و سوم، وضعیت کمی بهتر میشود، اما همچنان فشار معیشتی بالاست. این خانوارها اغلب در خانههای کوچکتر زندگی میکنند، تعداد افراد شاغل در آنها کم است و شغل سرپرست خانوار بیشتر در گروه کارگران ساده، خدماتی یا مشاغل کمدرآمد قرار دارد.
دهکهای میانی؛ نزدیک به میانگین جامعه
دهک چهارم، پنجم و ششم را معمولاً دهکهای میانی مینامند. این گروهها به میانگین درآمد و هزینه کشور نزدیکتر هستند و ثبات نسبی بیشتری دارند. خانوارهای دهک پنجم بهعنوان دهک میانی شناخته میشوند و سبک زندگی آنها تا حد زیادی نماینده «خانوار متوسط» است. در این دهکها، سهم هزینههای غیرخوراکی افزایش پیدا میکند، متراژ خانهها بزرگتر میشود و امکان پسانداز هرچند محدود، وجود دارد. شغل سرپرستان خانوار اغلب در حوزه صنعت، حملونقل یا مشاغل فنی است.
دهک هفتم؛ خط مرزی یارانه
دهک هفتم جایگاه خاصی در دهکبندی دارد. این دهک آخرین گروهی است که مشمول دریافت یارانه میشود و به همین دلیل همواره در کانون توجه قرار دارد. خانوارهای این دهک درآمد بالاتری نسبت به دهکهای پایین دارند، اما همچنان بخش قابل توجهی از درآمدشان صرف هزینههای جاری میشود. افزایش هزینه مسکن، قبوض و خوراک باعث شده فاصله آنها با دهکهای پایین کمتر از فاصلهشان با دهکهای پردرآمد باشد.
دهکهای بالا؛ فاصله محسوس با بقیه جامعه
دهک هشتم، نهم و دهم پردرآمدترین گروههای جامعه را تشکیل میدهند. خانوارهای دهک هشتم در مرز خروج از طبقه متوسط قرار دارند و دیگر مشمول یارانه نیستند. در دهک نهم، سطح مصرف کالاهای خوراکی و غیرخوراکی بهوضوح بالاتر است و هزینههایی مثل آموزش، خدمات تخصصی و مسکن لوکس سهم بیشتری از سبد خانوار را میگیرد. دهک دهم نیز بالاترین سطح درآمد و هزینه را دارد و اغلب شامل مدیران، متخصصان علمی و فنی و مشاغل ردهبالا میشود.
دهکبندی بر اساس هزینه یا درآمد؟
یکی از نکات مهم در دهکبندی این است که ملاک فقط درآمد نیست. در بسیاری موارد، میزان هزینه خانوار شاخص دقیقتری برای سنجش سطح رفاه محسوب میشود. ممکن است یک خانواده درآمد بالایی داشته باشد، اما هزینههای سنگینتری هم پرداخت کند و در نتیجه در دهک بالاتری قرار نگیرد. به همین دلیل مرکز آمار معمولاً ترکیبی از درآمد و هزینه را مبنای دستهبندی قرار میدهد.
دهکبندی چه کاربردی در سیاستگذاری دارد؟
دهکبندی درآمدی ابزاری کلیدی برای اجرای سیاستهای حمایتی است. دولتها با اتکا به این شاخص تصمیم میگیرند یارانه نقدی یا کالایی به چه گروههایی پرداخت شود، چه کسانی مشمول معافیتهای مالیاتی باشند و منابع محدود چگونه توزیع شود. علاوه بر این، بررسی تغییرات دهکها در طول زمان نشان میدهد وضعیت معیشتی مردم بهتر شده یا بدتر و شکاف طبقاتی در چه مسیری حرکت میکند.
چرا دهکبندی همیشه محل بحث است؟
با وجود اهمیت بالای دهکبندی، این شاخص همواره محل نقد بوده است. برخی معتقدند آمارها بهروز نیست یا همه داراییها و درآمدهای پنهان را در بر نمیگیرد. با این حال، دهکبندی همچنان یکی از معدود ابزارهای موجود برای ترسیم نقشه اقتصادی جامعه است و نقش پررنگی در تصمیمگیریهای کلان دارد.
دولت درطرح جدید یارانه ها قشرفقیر کمیته آمادی و بهزیستی راباقشر سوپرملیاردهایکی قرارداده است آیا بااین طرح ازقشربدبخت وفلاک زده جامعه مثلاً دارد حمایت می کند واقعا خنده داراست بااین یک ملیون هیچ اثر مثبتی برای دهک های یک تاسه ندارد ولیشترانهارادرفقروفلاکت غرق خواهد کرد 
